Cukrzyca typu 2 jest najczęstszą postacią cukrzycy. To schorzenie, w którym stężenie cukru we krwi jest podwyższone z powodu zaburzeń zdolności organizmu do jego regulowania. Insulina to hormon wydzielany przez trzustkę, który reguluje stężenie cukru we krwi, zwiększając jego wchłanianie przez komórki, gdzie jest wykorzystywany jako paliwo. U pacjentów z cukrzycą typu 2 trzustka nie wytwarza wystarczającej ilości insuliny lub organizm nie potrafi prawidłowo jej wykorzystać (insulinooporność), co prowadzi do podwyższonego stężenia cukru we krwi. 

W tym artykule omówimy cukrzycę i stężenie cukru we krwi w związku z posiłkami: zalecane wartości w mmol/L, wpływ różnych pokarmów na organizm oraz przydatne wskazówki dotyczące kontrolowania stężenia glukozy we krwi za pomocą diety.

Czy cukrzyca jest chorobą na całe życie? 

U niektórych pacjentów może dojść do remisji cukrzycy, co oznacza, że mogą odstawić leki przeciwcukrzycowe i nadal utrzymywać prawidłowe stężenie glukozy we krwi. 

Międzynarodowy zespół ekspertów zdefiniował remisję cukrzycy jako utrzymywanie się HbA1c poniżej 48 mmol/L lub 6,5% przez co najmniej 6 miesięcy. (Diabetes UK, remisja cukrzycy)

Jak jedzenie wpływa na poziom cukru we krwi?

Pokarmy zawierające węglowodany są rozkładane, dostarczając glukozę wykorzystywaną przez komórki naszego ciała jako źródło energii. 

Istnieją 3 różne rodzaje węglowodanów: 

1. Cukry - owoce i mleko zawierają cukry naturalne. Cukier dodany znajduje się także w napojach gazowanych i wielu innych pakowanych produktach spożywczych. 
2. Produkty skrobiowe, takie jak pszenica, owies, ryż, makaron, kluski lub ziemniaki.
3. Błonnik, obecny zwykle w warzywach i owocach, nie jest trawiony, ale pomaga zachować zdrowie i uczucie sytości.

Nie trzeba całkowicie eliminować węglowodanów z posiłku, wystarczy ograniczyć ich ilość lub wybrać dietę o niskim indeksie glikemicznym (IG) albo niskowęglowodanową. 

Ile węglowodanów potrzebuję?

Nie ma idealnej ilości węglowodanów, ponieważ zależy ona od wieku, masy ciała, aktywności fizycznej i innych czynników. 

Średnio rozsądne jest, aby połowa dziennego zapotrzebowania kalorycznego pochodziła z węglowodanów. Oznacza to, że jeśli osoba dorosła spożywa zwykle 2000 kalorii dziennie, około 900-1000 kalorii powinno pochodzić z węglowodanów. (CDC, 2021)

Ważne jest, by rozłożyć spożycie węglowodanów w czasie, aby zapobiec wysokiemu stężeniu glukozy we krwi po posiłkach. 

Jakie jest prawidłowe stężenie cukru we krwi 1, 2 lub 3 godziny po jedzeniu?

Wiele osób z cukrzycą otrzymuje od lekarzy lub dietetyków zalecenie, by mierzyć stężenie glukozy we krwi po posiłku (po 1, 2 lub 3 godzinach). 

Zgodnie z Oxford Handbook of Endocrinology and Diabetes, wydanie 3. docelowe stężenie glukozy w przypadku cukrzycy typu 2 wynosi <7,0 mmol/L przed posiłkiem i <8,5 mmol/L po posiłku.

W najnowszym wydaniu Oxford Handbook of Endocrinology and Diabetes, wydanie 4. usunięto jednak zalecenia dotyczące docelowego poziomu cukru we krwi, a nawet jego sprawdzania, chyba że spełnia się określone kryteria:

Samodzielnego monitorowania poziomu glukozy we krwi nie zaleca się rutynowo, chyba że pacjent przyjmuje leki zwiększające ryzyko hipoglikemii (takie jak insulina), jest w ciąży lub planuje zajść w ciążę.

Tymczasem w dokumencie UK NICE Cukrzyca typu 2 u dorosłych: postępowanie (zaktualizowanym w 2022 r.) można znaleźć podobne zalecenie:

1.6.13 Nie należy rutynowo zalecać dorosłym z cukrzycą typu 2 samodzielnego monitorowania poziomu glukozy we krwi włośniczkowej, chyba że:

- osoba przyjmuje insulinę, lub

- występują dowody na epizody hipoglikemii, lub

- osoba przyjmuje leki doustne, które mogą zwiększać ryzyko hipoglikemii podczas prowadzenia pojazdów lub obsługi maszyn, lub

- osoba jest w ciąży lub planuje zajść w ciążę (zob. wytyczne NICE dotyczące cukrzycy w ciąży). [2015, zmieniono w 2022 r.]

Dlatego istnieją wystarczające powody, by ponownie omówić z lekarzem samodzielne monitorowanie poziomu glukozy po posiłku.

Jak mogę kontrolować cukrzycę za pomocą diety? 

Nie ma specjalnej diety przeznaczonej wyłącznie dla osób z cukrzycą typu 2. Ważne jest, aby wybrać zdrowy sposób odżywiania, który jest realistyczny i możliwy do utrzymania oraz pomoże Ci osiągnąć długoterminowe cele. 

Żywność oznaczona jako „odpowiednia dla osób z cukrzycą” nie przynosi żadnych szczególnych korzyści osobom z cukrzycą typu 1 ani typu 2. Sztuczne substancje słodzące bez wartości odżywczej są jednak bezpieczne i mogą być zalecane jako element zwyczajowego, zbilansowanego sposobu odżywiania.  

Istnieje kilka opcji i modeli żywieniowych. Ważne jest, aby znaleźć taki, który jest dla Ciebie realny do stosowania. Obejmuje to

1. Dieta niskowęglowodanowa

Dieta niskowęglowodanowa to sposób odżywiania, w którym spożywa się 50- 130 g węglowodanów dziennie. Może pomóc w odchudzaniu, kontrolowaniu poziomu glukozy we krwi i zmniejszeniu ryzyka powikłań cukrzycy.

Dieta ta może jednak nie być odpowiednia dla wszystkich, zwłaszcza dla dzieci z cukrzycą, ponieważ może prowadzić do zaburzeń wzrostu, zwiększonego ryzyka powikłań sercowo-naczyniowych i problemów psychologicznych (Diabetes UK)

2. Dieta śródziemnomorska

Jest to dieta, w której zazwyczaj spożywa się dużo produktów roślinnych, takich jak owoce, warzywa, produkty pełnoziarniste, zboża, rośliny strączkowe i oliwa z oliwek, umiarkowaną ilość nabiału oraz chude źródła białka, takie jak kurczak, jajka i tłuste ryby. Obejmuje też umiarkowane spożycie wina oraz niewielkie ilości czerwonego mięsa i żywności przetworzonej. (Diabetes UK)

Stosowanie diety śródziemnomorskiej poprawia kontrolę stężenia glukozy we krwi, obniżając HbA1c i stężenie glukozy na czczo, a także zmniejszając insulinooporność. (Martín-Peláez i in., 2020)

3. Dieta bogata w błonnik

Zwiększenie ilości błonnika w diecie może poprawić kontrolę cukrzycy. Zalecane dzienne spożycie błonnika dla osób dorosłych w wieku 16 lat i starszych wynosi 30 g.

Produkty bogate w błonnik sycą i zazwyczaj mają niski indeks glikemiczny (IG), co może pomóc kontrolować apetyt i ograniczać wahania stężenia glukozy we krwi. (Diabetes UK)

Oprócz poprawy kontroli stężenia glukozy we krwi dieta bogata w błonnik może korzystnie wpływać na ciśnienie krwi i choroby nerek, które są powikłaniem cukrzycy. ((Fujii i in., 2013)

4. Dieta o niskim indeksie glikemicznym (IG)

Indeks glikemiczny to skala informująca, jak szybko wzrośnie stężenie glukozy we krwi po spożyciu produktów zawierających węglowodany. Wynosi od 0 do 100, a czysta glukoza ma indeks glikemiczny równy 100.

Produkty o wysokim indeksie glikemicznym mogą powodować szybki wzrost stężenia glukozy we krwi i nasilać odpowiedź insulinową po spożyciu.

Produkty o niskim indeksie glikemicznym rozkładają się powoli podczas trawienia, przez co wolniej wpływają na stężenie glukozy we krwi i odpowiedź insulinową. Może to ograniczyć wahania stężenia glukozy we krwi i zmniejszyć dobowe zapotrzebowanie na insulinę.

Obecność tłuszczu, białka i błonnika w diecie może obniżać indeks glikemiczny produktów spożywczych (Diabetes UK, indeks glikemiczny a cukrzyca).

Dieta o niskim indeksie glikemicznym skuteczniej pomaga kontrolować HbA1c i stężenie glukozy na czczo niż dieta o wyższym indeksie glikemicznym. (Ojo i in., 2018).

5. Liczenie węglowodanów

Osobom z cukrzycą typu 2 liczenie węglowodanów może pomóc monitorować ich spożycie oraz wpływ na kontrolę stężenia glukozy we krwi i masę ciała. (diabetes.co.uk, 2020)

Amerykańskie Stowarzyszenie Diabetologiczne zaleca stosowanie metody talerza cukrzycowego, która pomaga komponować zdrową, zbilansowaną dietę składającą się z warzyw, białka i węglowodanów. (AHA, 2020)

6. Dieta oparta na proporcjach węglowodanów, tłuszczów i białka. 

Instytut Medycyny Narodowych Akademii Nauk zaleca, aby:

• 45-65% kalorii z węglowodanów 
• 20-35% kalorii z tłuszczów
• 10-35% kalorii z białka 

Można ją dostosować do Twojego stylu życia i preferencji.

7. Dieta niskokaloryczna 

Jest to krótkoterminowa dieta, w której posiłki zastępuje się na przykład zupami i koktajlami albo bardzo małymi porcjami jedzenia, tak aby łączne spożycie wynosiło 800-1200 kalorii dziennie. 

Ta dieta nie jest odpowiednia dla wszystkich. Przed jej rozpoczęciem zaleca się konsultację z lekarzem, ponieważ będziesz potrzebować dużego wsparcia oraz zmniejszenia dawki leków na nadciśnienie lub cukrzycę. 

Ta dieta trwa zazwyczaj 12 tygodni, po czym stopniowo wprowadza się z powrotem zwykłe, zdrowe produkty. (Diabetes UK)

Jak zapobiec szybkiemu wzrostowi poziomu cukru we krwi po posiłkach? 

Węglowodany zawarte w żywności, w tym cukry i skrobia, są rozkładane do cukrów, co może prowadzić do wzrostu poziomu cukru we krwi po posiłku. Nie wszystkie węglowodany są jednak rozkładane do cukrów w tym samym tempie. 

Indeks glikemiczny (IG) to przydatna skala, która pokazuje, jak szybko wzrośnie poziom cukru we krwi po spożyciu produktów zawierających węglowodany. Skala wynosi od 0 do 100, a czysta glukoza ma IG równy 100.

Produkty o wysokim indeksie glikemicznym mogą po spożyciu powodować szybki wzrost poziomu cukru we krwi i odpowiedzi insulinowej. 

Produkty o niskim indeksie glikemicznym rozkładają się powoli podczas trawienia, a zatem wolniej wpływają na stężenie glukozy we krwi i odpowiedź insulinową. 

Tłuszcze, białko i błonnik w diecie mogą obniżyć indeks glikemiczny posiłku. (Diabetes UK, Indeks glikemiczny a cukrzyca)

Dieta o niskim indeksie glikemicznym skuteczniej obniża HbA1c i stężenie glukozy we krwi na czczo niż dieta o wysokim indeksie glikemicznym. (Ojo i in., 2018)

Co jeść, gdy poziom cukru we krwi jest wysoki? 

Jeśli poziom cukru we krwi przed posiłkami jest podwyższony, dieta o niskim indeksie glikemicznym lub niskiej zawartości węglowodanów może zapobiec dalszemu wzrostowi poziomu cukru we krwi. 

Może to również oznaczać, że potrzebujesz dodatkowych leków, aby kontrolować poziom cukru we krwi. 

Ćwiczenia fizyczne pomagają kontrolować stężenie glukozy we krwi. 

Osoby z cukrzycą typu 2 i otyłością mają tendencję do insulinooporności. Dlatego warto wiedzieć, że ćwiczenia poprawiają wrażliwość na insulinę, co pomaga utrzymać stężenie glukozy we krwi w docelowym zakresie. 

Amerykańskie Towarzystwo Diabetologiczne (ADA) zaleca: 

• co najmniej 150 minut łącznie umiarkowanie intensywnej aktywności aerobowej (50-70% maksymalnego tętna) tygodniowo, rozłożonej na co najmniej 3 dni w tygodniu, bez więcej niż 2 kolejnych dni bez aktywności fizycznej. 
• Zachęcaj do ograniczenia czasu spędzanego w pozycji siedzącej poprzez przerywanie długiego siedzenia (> 90 minut) 
• Zachęcaj do wykonywania treningu oporowego co najmniej dwa razy w tygodniu 

Monitorowanie poziomu cukru we krwi 

Jeśli chorujesz na cukrzycę typu 2, stan przedcukrzycowy lub cukrzyca jest w remisji, ważne jest, aby co roku sprawdzać poziom cukru we krwi u lekarza. 

Lekarz może zalecić badanie HbA1c co 6 miesięcy lub raz w roku, aby monitorować średnie stężenie glukozy we krwi. 

Jeśli nie stosujesz insuliny ani leków przeciwcukrzycowych, codzienne mierzenie poziomu cukru we krwi może nie być konieczne. 

Jeśli jednak stosujesz insulinę lub leki przeciwcukrzycowe, może być konieczne mierzenie poziomu cukru we krwi kilka razy dziennie. Zazwyczaj zaleca się pomiar na czczo, przed posiłkami lub przed snem, ale częstotliwość może się różnić w zależności od przyjmowanych leków. 

Jaki poziom cukru we krwi jest prawidłowy? 

Amerykańskie Towarzystwo Diabetologiczne (ADA, Standardy opieki medycznej w cukrzycy na 2022 rok) zaleca następujące wartości docelowe dla większości dorosłych z cukrzycą

• Przed posiłkami / na czczo: 80–130 mg/DL lub 4,4–7,2 mmol/L
• 2 godziny po posiłku – mniej niż 180mg/dL lub 10 mmol/L

Jednak docelowe wartości stężenia glukozy we krwi powinny być ustalane indywidualnie, z uwzględnieniem kilku czynników, takich jak: 

• Typ i nasilenie cukrzycy 
• Wiek 
• Kruchość 
• Czas trwania cukrzycy 
• Ciąża
• Oznaki powikłań cukrzycy 
• Ogólny stan zdrowia i inne schorzenia
• Styl życia i praca

Co się dzieje, gdy mam wysoki poziom cukru we krwi? 

Istnieje kilka przyczyn wysokiego poziomu cukru we krwi, w tym: 

• Przyjmowanie zbyt małej ilości leków przeciwcukrzycowych
• Stres emocjonalny związany z rodziną lub pracą
• Choroba lub infekcja 
• Brak aktywności fizycznej
• Spożywanie dużej ilości cukru

Mogą wystąpić takie objawy, jak

• Wzmożone pragnienie, suchość w ustach
• Częste oddawanie moczu 
• Odwodnienie
• Ból głowy 
• Nieostre widzenie
• Utrata masy ciała
• Ogólne złe samopoczucie 

(Diabetes UK, Hiperglikemia (hiper))

Co zrobić, gdy mam wysoki poziom cukru we krwi?

Jeśli stężenie glukozy we krwi jest stale wyższe od docelowego, skontaktuj się z lekarzem, ponieważ może to prowadzić do powikłań cukrzycy, takich jak uszkodzenie nerwów i oczu.

Otrzymasz wskazówki dotyczące zmiany stylu życia, w tym zdrowszego odżywiania się i regularnej aktywności fizycznej. Możesz otrzymać zalecenie, by zadbać o swoje samopoczucie, ponieważ stres ((Diabetes UK, Stres a cukrzyca) i niewystarczająca ilość snu (Spiegel, 1999) mogą prowadzić do wyższych odczytów stężenia glukozy we krwi. 

Lekarz dokona przeglądu przyjmowanych leków na cukrzycę i odpowiednio dostosuje ich dawki. 

Jeśli źle się czujesz, boli Cię brzuch, masz gorączkę, jesteś odwodniony lub senny, zdecydowanie zaleca się natychmiastową wizytę u lekarza, ponieważ może być konieczne pilne leczenie w szpitalu, aby szybko obniżyć stężenie glukozy we krwi. Może to być oznaka zagrażającego życiu powikłania związanego z wysokim stężeniem glukozy we krwi, takiego jak kwasica ketonowa lub stan hiperglikemiczno-hiperosmolarny, dlatego najlepiej poddać się leczeniu w szpitalu. ((Diabetes UK, Hiperglikemia (hiper))

Podsumowanie

Cukrzyca typu 2 to schorzenie wywołane niezdrowym stylem życia, na który składają się wysokokaloryczna, bogata w węglowodany dieta, brak ruchu, stresujące otoczenie i niedobór snu. Jest to powszechne zjawisko we współczesnym świecie, ponieważ wybieramy żywność przetworzoną, która zazwyczaj ma więcej kalorii, ograniczamy wydatek energetyczny, polegając na pojazdach silnikowych, a także cierpimy na niedobór snu z powodu obowiązków zawodowych i rodzinnych. Rośnie również liczba osób z otyłością, która sprzyja rozwojowi insulinooporności i cukrzycy typu 2. 

Zrównoważony, zdrowy styl życia może wspierać kontrolowanie stężenia glukozy we krwi w ramach indywidualnego planu opieki. Zmiany w diecie, aktywność fizyczną i decyzje dotyczące leków należy omówić z pracownikiem ochrony zdrowia. Zmian stylu życia nie należy przedstawiać jako sposobu na wyleczenie ani zamiennika przepisanego leczenia.

Piśmiennictwo

Diabetes UK. (b.d.). Remisja cukrzycy. Diabetes UK. Pobrano 13 maja 2022 r. ze strony https://www.diabetes.org.uk/guide-to-diabetes/managing-your-diabetes/treating-your-diabetes/type2-diabetes-remission

Centers for Disease Control and Prevention. (2021, 10 sierpnia). Liczenie węglowodanów. Centers for Disease Control and Prevention. Pobrano 13 maja 2022 z https://www.cdc.gov/diabetes/managing/eat-well/diabetes-and-carbohydrates.html 

Diabetes UK. (b.d.). Diety niskokaloryczne. Diabetes UK. Pobrano 13 maja 2022 z https://www.diabetes.org.uk/guide-to-diabetes/enjoy-food/eating-with-diabetes/whats-your-healthy-weight/low-calorie-diets 

Intechnic, http://www.intechnic.com. (2020, 1 lutego). Na czym polega metoda talerza dla diabetyków? Diabetes Food Hub. Pobrano 13 maja 2022 z https://www.diabetesfoodhub.org/articles/what-is-the-diabetes-plate-method.html

Liczenie węglowodanów to sposób na lepsze zrozumienie, jak węglowodany wpływają na poziom cukru we krwi, zapotrzebowanie na leki i zapotrzebowanie na insulinę. Diabetes. Pobrano 13 maja 2022 z https://www.diabetes.co.uk/diet/carbohydrate-counting.html 

Diabetes UK. (b.d.). Dieta niskowęglowodanowa i plan posiłków. Diabetes UK. Pobrano 13 maja 2022 z https://www.diabetes.org.uk/guide-to-diabetes/enjoy-food/eating-with-diabetes/meal-plans/low-carb 

Diabetes UK, D. U. K. (b.d.). Indeks glikemiczny a cukrzyca. Diabetes UK. Pobrano 13 maja 2022 z https://www.diabetes.org.uk/guide-to-diabetes/enjoy-food/carbohydrates-and-diabetes/glycaemic-index-and-diabetes 

Ojo, O., Ojo, O. O., Adebowale, F., & Wang, X.-H. (2018, 19 marca). Wpływ indeksu glikemicznego diety na glikemię u pacjentów z cukrzycą typu 2: przegląd systematyczny i metaanaliza randomizowanych badań kontrolowanych

Diabetes UK. (b.d.). Błonnik a cukrzyca. Diabetes UK. Pobrano 13 maja 2022 z https://www.diabetes.org.uk/guide-to-diabetes/enjoy-food/carbohydrates-and-diabetes/fibre-and-diabetes 

Fujii, H., Iwase, M., Ohkuma, T., Ogata-Kaizu, S., Ide, H., Kikuchi, Y., Idewaki, Y., Joudai, T., Hirakawa, Y., Uchida, K., Sasaki, S., Nakamura, U., & Kitazono, T. (2013, 11 grudnia). Wpływ spożycia błonnika pokarmowego na kontrolę glikemii, czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego i przewlekłą chorobę nerek u japońskich pacjentów z cukrzycą typu 2: Fukuoka Diabetes Registry - Nutrition Journal. BioMed Central. Pobrano 13 maja 2022 z https://nutritionj.biomedcentral.com/articles/10.1186/1475-2891-12-159 

Diabetes UK. (b.d.). Diety niskokaloryczne. Diabetes UK. Pobrano 13 maja 2022 z https://www.diabetes.org.uk/guide-to-diabetes/enjoy-food/eating-with-diabetes/whats-your-healthy-weight/low-calorie-diets 

Diabetes UK. (b.d.). Śródziemnomorski plan posiłków. Diabetes UK. Pobrano 13 maja 2022 z https://www.diabetes.org.uk/guide-to-diabetes/enjoy-food/eating-with-diabetes/meal-plans/mediterranean 

Martín-Peláez, S., Fito, M., & Castaner, O. (2020, 27 lipca). Wpływ diety śródziemnomorskiej na zapobieganie cukrzycy typu 2, postęp choroby i powiązane mechanizmy. Przegląd. MDPI. Pobrano 13 maja 2022 z https://www.mdpi.com/2072-6643/12/8/2236 

Komitet ds. Profesjonalnej Praktyki Amerykańskiego Towarzystwa Diabetologicznego. (2021, 16 grudnia). Standardy opieki medycznej w cukrzycy na 2022 rok. American Diabetes Association. Pobrano 16 maja 2022 z https://diabetesjournals.org/care/article/45/Supplement_1/S83/138927/6-Glycemic-Targets-Standards-of-Medical-Care-in

MM;, M. (b.d.). Ćwiczenia fizyczne i zalecenia Instytutu Medycyny dotyczące żywienia. Current Sports Medicine Reports. Pobrano 13 maja 2022 z https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16004827/#:~:text=The%20IOM%20calculated%20an%20acceptable,limit%20saturated%20and%20trans%20fats) 

Szersze spojrzenie: kontrolowanie poziomu cukru we krwi. The Big Picture: Checking Your Blood Sugar | ADA. (b.d.). Pobrano 13 maja 2022 z https://www.diabetes.org/healthy-living/medication-treatments/blood-glucose-testing-and-control/checking-your-blood-sugar 

Diabetes UK. (b.d.). Stres a cukrzyca. Diabetes UK. Pobrano 16 maja 2022 z https://www.diabetes.org.uk/guide-to-diabetes/emotions/stress 

Spiegel, K. (1999, 23 października). Wpływ niedoboru snu na funkcje metaboliczne i hormonalne. The Lancet. Pobrano 13 maja 2022 z https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(99)01376-8/fulltext

Diabetes UK. (b.d.). Hiperglikemia (hiper). Diabetes UK. Pobrano 13 maja 2022 z https://www.diabetes.org.uk/guide-to-diabetes/complications/hypers